Featured Post

Kenapa Singapura Lebih Maju?

Sudah beberapa hari berlalu sejak negara jiran kita iaitu Singapura menyambut Hari Kemerdekaannya yang ke-50 pada 9 Ogos yang lalu. Nam...

Wednesday, January 26, 2011

Komuniti Melayu Cape di Afrika Selatan




Di benua Afrika, satu-satunya negara yang mempunyai ramai penduduk dari etnik Melayu adalah Afrika Selatan. Di negara ini, penduduk Melayu dikenali dengan nama Melayu Cape (disebut ‘kep’, bukannya capek ye...). Melayu Cape di sini hampir menyamai definisi Melayu di negara kita iaitu istilah umum yang merujuk kepada komuniti keturunan pendatang yang datang dari seluruh kepulauan Melayu (tidak terhad dari semenanjung Tanah Melayu semata-mata) dan turut mempunyai percampuran darah dengan para pendatang dari India, Madagascar, Arab dan lain-lain kawasan. Nama ‘Cape’ ini merujuk kepada Cape of the Golden Hope, wilayah di mana masyarakat Melayu yang dibuang negeri dikumpulkan.

Pendatang dari kepulauan Melayu dikatakan mula tiba di Afrika Selatan sekitar abad ke-17. Pendatang dari kepulauan Melayu ini boleh dibahagikan kepada empat kategori iaitu golongan raja dan bangsawan, ulama’, rakyat merdeka serta hamba. Antara tokoh-tokoh bangsawan yang dibuang negeri oleh penjajah Belanda ke Afrika Selatan ialah Raja Tambora, menantu Sultan Pakubuwono iaitu Loring Passir dan adiknya, Dipa Nagara, Raja Muda Doumano iaitu Termano, Raja Ahmad dari Ternate, Raja Madura, Daeng Mangenan dari Makasar dan Raja Boelong Egnesius Monoppo sementara ulama’ terkenal yang dibuang negeri ke sini ialah Syeikh Yusuf, mufti Kerajaan Banten, dan Imam Abdullah Kadi Abdussalam.






Topi bulat yang dipanggil Toding dipakai secara meluas dan merupakan salah satu identiti Melayu Cape pada abad ke-18 dan 19. Bentuknya seakan-akan bentuk topi Tarendak bagi masyarakat Melanau di Sarawak


Apa yang menarik, tindakan penjajah Belanda membuang negeri ulama’-ulama’ terkemuka dari Nusantara ke Afrika Selatan seperti Syeikh Yusuf telah memberikan hikmah penyebaran syiar Islam di selatan benua Afrika ini. Salah satu fakta yang agak pelik dan aneh untuk diteliti ialah dasar penjajah Belanda pada ketika itu yang menggalakkan golongan hamba-hamba untuk memeluk agama Islam. Ini kerana penjajah Belanda tidak membenarkan hamba-hamba yang beragama Kristian untuk diperdagangkan di pasaran. Setiap hamba yang diterima untuk memeluk agama Kristian di Afrika Selatan secara automatiknya akan menjadi manusia yang bebas. Justeru itu, bagi mengelakkan kehilangan hamba-hamba ini yang dianggap oleh penjajah Belanda sebagai sebagai “harta” yang boleh di jual-beli di pasaran, hamba-hamba yang masih belum beragama digalakkan untuk menganut agama Islam.





Kehadiran rumpun Melayu juga membolehkan pengaruh Bahasa Melayu digunapakai di Afrika Selatan khususnya di Cape Town. Perkara ini dapat dirujuk menerusi catatan mahkamah yang dibuat pada tahun 1713. Salah satu kes mahkamah yang membabitkan 12 orang pekerja menggunakan Bahasa Melayu dalam menyampaikan keterangan mereka. Catatan lain pula menunjukkan pada tahun 1725, seorang pesalah berketurunan China juga memberikan keterangan di Mahkamah menggunakan Bahasa Melayu. Sementara pada tahun 1733, tiga pesalah keturunan yang sama turut menggunakan Bahasa Melayu sebagai alat komunikasi di mahkamah. Namun demikian, Bahasa Melayu semakin mengalami kepupusan menjelang abad ke-19 dan tidak lagi dituturkan sepenuhnya oleh masyarakat Melayu Cape dan hanya digunakan oleh beberapa individu terutamanya yang sering berurusan dan berulang-alik antara Afrika Selatan ke Malaysia/ Indonesia. Beberapa istilah istilah Bahasa Melayu juga turut terserap dalam Bahasa Afrikaan, antaranya ialah Agar-agar, Arak, Askari (Askar) dan Atjar (Acar).

Menjelang abad ke-20, istilah ‘Melayu’ terus digunakan oleh penjajah British yang mengambil alih kuasa daripada Belanda di Afrika Selatan. Penjajah British turut mengetengahkan jati diri Melayu di Afrika Selatan dengan menubuhkan satu batalion tentera yang dikenali sebagai “Malay Corps”. Tindakan penjajah British itu menunjukkan pengiktirafan mereka terhadap masyarakat Malay Cape sebagai salah satu daripada warga penduduk di Afrika Selatan. Walaubagaimanapun, pada tahun 1846, batalion ini telah dibubarkan apabila anggotanya terlibat dalam pemberontakan disebabkan mereka tidak diberikan layanan sebagaimana yang telah dijanjikan.








Ketika era Aparteid, masyarakat Melayu di Afrika Selatan dikelaskan dalam golongan ‘Coloured’, yang menduduki strata pertengahan dalam kelas sosial pada waktu itu. Golongan Kulit Putih menduduki herarki teratas sementara golongan kulit Hitam menduduki hierarki terbawah. Masyarakat Melayu di Afrika Selatan khususnya di Cape kini ramai yang tinggal di Malay Quarters, merupakan sebuah kawasan berbentuk segi empat bujur yang dibatasi oleh Jalan Buitengracht, Chiappini, Wale dan Strand. Kawasan ini merupakan kawasan kediaman tertua orang Melayu di Afrika Selatan. Malay Quarters terletak di pinggir pusat bandar raya Cape Town dan sering di sebut sebagai Bo-Kaap. Sungguhpun Bo-Kaap pada asalnya merupakan tempat kediaman orang Melayu, tetapi hari ini kawasan ini lebih merupakan kawasan kediaman penduduk kulit berwarna.





Identiti bahasa dan budaya masyarakat Melayu Cape semakin lama semakin terhakis sejajar dengan peredaran masa. Memandangkan pada hari ini, masyarakat Islam Afrika Selatan dari keturunan benua India lebih ramai daripada masyarakat Melayu Cape, minoriti Melayu Cape lebih selesa menggunapakai nama yang lebih umum iaitu “Muslim Cape” berbanding “Malay Cape” pada hari ini.


Nota :

Maklumat lain juga boleh dirujuk dalam buku “Melayu Cape di Afrika Selatan” tulisan Wan Hasyim dan Hanapi Dollah terbitan Dewan Bahasa dan Pustaka (2010)

8 comments:

  1. salam... kalau tak silap saya, Almarhum Sheikh Ahmad Deedat, pendakwah terkemuka dari Afrika Selatan ini pun adalah dari Cape Malay jugak...

    ReplyDelete
  2. salam

    Syeikh Yusuf juga golongan bangsawan. Beliau berketurunan diraja Makassar dan juga leluhur saya.

    ReplyDelete
  3. salam

    "Nama ‘Cape’ ini merujuk kepada Cape of the Golden Hope, wilayah di mana masyarakat Melayu yang dibuang negeri dikumpulkan"

    pada zaman penjajahan belanda, mereka telah "membuang negeri" seorang ulama dari indonesia ke afrika selatan. beliau telah diasingkan dr org ramai, tinggal di hutan pedalaman dgn tujuan menghalang dari menjalankan kegiatan dakwah. tetapi ditakdirkan beliau survive (ingat - ciri2 orang nusantara ialah survivalist!!). beliau akhirnya banyak mengislamkan org2 afrika selatan. sehingga kini beliau dikenang sbg ulama dari nusantara yg berjaya membawa sinar islam ke afrika selatan.

    beliau ialah SHEIKH YUSUF


    http://www.jais.gov.my/index.php?option=com_content&task=view&id=112&Itemid=1

    terima kasih Ibnu Rusydi.

    ReplyDelete
  4. Assalamualaikum,
    Sheikh Yusuf, ulama yang dibuang negeri ke Afrika Selatan bukan sahaja berjaya menyebarkan da'wah Islamiah di sana, beliau juga telah mengekod (codify) bahasa belanda tuturan masyarakat setempat dengan menggunakan huruf jawi. Seorang individu hebat!

    ReplyDelete
  5. mohon link http://wicararumi.blogspot.com

    ReplyDelete
  6. Assalamualaikum,

    terima kasih kepada semua yang berkongsi maklumat & pandangan. Ya saya setuju Syeikh Yusuf adalah ulama' Nusantara yang sangat berpengaruh di Afrika Selatan. Makamnya dianggap keramat. dan menariknya, salah satu tempat di Afrika Selatan juga dinamakan Macassar, sempena nama Makasar, asalnya tempat syeikh Yusuf ini.

    Salam hormat,

    ReplyDelete
  7. Aku ade jmpe pakcik boleh ckp melayu kat Montana,bontehuewel district,capetown area la..layan aku baik gila siap suruh Kawin ngn Anak die,haha.tp malays sana da rosak..hurm.

    ReplyDelete